विकसित र विकासशील मुलुकमा आर्थिक वृद्धि र आर्थिक विकासको फरक तथा प्रवृत्ति
१. आर्थिक वृद्धि (Economic Growth) र आर्थिक विकास (Economic Development) को अर्थ
आर्थिक वृद्धि
कुनै देशको उत्पादन, आय, GDP, GNP जस्ता परिमाणात्मक सूचकहरूमा हुने वृद्धि आर्थिक वृद्धि हो।
यो मुख्यतः संख्यात्मक (Quantitative) परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन्छ।
आर्थिक विकास
आर्थिक वृद्धिसँगै जनताको जीवनस्तर, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पूर्वाधार, सामाजिक न्याय आदिमा हुने गुणात्मक (Qualitative) सुधारलाई आर्थिक विकास भनिन्छ।
आर्थिक वृद्धि बिना विकास सम्भव हुँदैन, तर केवल वृद्धि भएर मात्र विकास सुनिश्चित हुँदैन।
विकसित र विकासशील मुलुकबीचको फरक
| आधार | विकसित मुलुक | विकासशील मुलुक |
|---|---|---|
| आय स्तर | उच्च प्रतिव्यक्ति आय | न्यून वा मध्यम आय |
| आर्थिक संरचना | उद्योग र सेवा क्षेत्र प्रधान | कृषि क्षेत्रको प्रभुत्व |
| प्रविधि | उन्नत प्रविधि | सीमित प्रविधि |
| उत्पादन क्षमता | उच्च | कम |
| मानव विकास | उच्च शिक्षा, स्वास्थ्य | कमजोर सामाजिक सूचक |
| बेरोजगारी | कम | बढी |
| गरिबी | न्यून | उच्च |
| पूर्वाधार | विकसित | अपर्याप्त |
| पूँजी निर्माण | उच्च बचत र लगानी | कम बचत र लगानी |
| निर्यात | उच्च मूल्ययुक्त वस्तु | कच्चा पदार्थमा निर्भर |
| शासन प्रणाली | प्रभावकारी संस्थागत व्यवस्था | कमजोर संस्थागत क्षमता |
आर्थिक वृद्धि र विकास सम्बन्धी प्रवृत्ति
विकसित मुलुकमा देखिने प्रवृत्ति
१. ज्ञान र प्रविधिमा आधारित अर्थतन्त्र
- AI, Automation, Digital Economy को विस्तार
- अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनमा ठूलो लगानी
२. सेवा क्षेत्रको प्रभुत्व
- बैंकिङ, IT, पर्यटन, स्वास्थ्य, शिक्षा आदि क्षेत्र प्रमुख
- कृषि क्षेत्रमा न्यून जनशक्ति
३. हरित अर्थतन्त्रतर्फ उन्मुखता
- Renewable Energy
- Carbon Reduction
- Sustainable Development
४. उच्च उत्पादकत्व
- श्रम र पूँजीको दक्ष प्रयोग
- प्रतिस्पर्धी बजार व्यवस्था
५. समावेशी विकासमा जोड
- सामाजिक सुरक्षा
- लैङ्गिक समानता
- मानव अधिकार संरक्षण
विकासशील मुलुकमा देखिने प्रवृत्ति
१. तीव्र शहरीकरण
- गाउँबाट शहरतर्फ बसाइँसराइ
- अव्यवस्थित शहरी विस्तार
२. कृषि निर्भरता क्रमशः घट्दै
- उद्योग र सेवा क्षेत्र विस्तार हुँदै गएको
- तर कृषि अझै ठूलो रोजगारीको स्रोत
३. वैदेशिक सहायता र रेमिट्यान्समा निर्भरता
- विदेशी पूँजी, ऋण तथा सहायता महत्त्वपूर्ण
- रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र धानेको अवस्था
४. बेरोजगारी र गरिबी चुनौती
- जनसंख्या वृद्धि उच्च
- पर्याप्त रोजगारी सिर्जना कठिन
५. औद्योगिकीकरणको प्रयास
- Manufacturing Sector विस्तारको प्रयास
- Special Economic Zone, Infrastructure Development
६. डिजिटल रूपान्तरणको सुरुआत
- ई-गभर्नेन्स
- डिजिटल बैंकिङ
- अनलाइन सेवा विस्तार
नेपालजस्ता विकासशील मुलुकको सन्दर्भ
नेपालमा:
- कृषि प्रधान अर्थतन्त्रबाट सेवा क्षेत्रतर्फ संक्रमण भइरहेको छ।
- रेमिट्यान्स अर्थतन्त्रको प्रमुख स्रोत बनेको छ।
- बेरोजगारी, व्यापार घाटा, उत्पादन न्यूनता चुनौतीका रूपमा छन्।
- पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि विकासका सम्भावना रहेका छन्।
निष्कर्ष
विकसित मुलुकहरू उच्च प्रविधि, उत्पादकत्व र मानव विकासका आधारमा आर्थिक विकासको उन्नत चरणमा पुगेका छन् भने विकासशील मुलुकहरू अझै गरिबी, बेरोजगारी, पूँजी अभाव र संरचनात्मक समस्यासँग संघर्षरत छन्। तथापि, विश्वव्यापीकरण, डिजिटल प्रविधि र औद्योगिकीकरणका कारण विकासशील मुलुकहरूमा पनि तीव्र आर्थिक परिवर्तनका प्रवृत्ति देखिएका छन्।